Ο Κορνήλιος Καστοριάδης για τις μη-υλικές, ριζικές ανάγκες της ανθρωπότητας

image_16

«Ο Απόλλωνας των Δελφών ήταν στην ζωή των Ελλήνων μια δύναμη εξίσου πραγματική όσο οποιαδήποτε άλλη»

Κ. Μάρξ, Η διαφορά της δημοκρίτειας από την επικούρεια φιλοσοφία

Από την Φαντασιακή Θέσμιση της Κοινωνίας, Εκδόσεις Ράππα, Αθήνα 1980, σσ. 200-202.

“…στην περίπτωση μιας κοινωνίας, η ιδέα ότι οι φαντασιακοί της σχηματισμοί «εγκαθίστανται ως κράτος ανεξάρτητο μέσα στα σύννεφα», διότι η συγκεκριμένη κοινωνία δεν κατορθώνει να επιλύσει «μέσα στην πραγματικότητα» τα προβλήματά της, είναι αληθής στο δεύτερο επίπεδο αλλ’ όχι στο πρωταρχικό. Διότι αυτό δεν έχει νόημα παρά μόνο αν μπορούμε να πούμε ποιό είναι το πρόβλημα της κοινωνίας, πρόβλημα που η κοινωνία αδυνατεί, πρόσκαιρα, να επιλύσει. Η απάντηση όμως σ’ αυτό το ερώτημα είναι αδύνατη, όχι διότι οι έρευνές μας δεν έχουν προχωρήσει αρκετά ή διότι η γνώση μας είναι σχετική· είναι αδύνατη, διότι το ερώτημα δεν έχει νόημα. Δεν υπάρχει ένα πρόβλημα που είναι το πρόβλημα της κοινωνίας. Δεν υπάρχει «κάτι» που οι άνθρωποι θέλουν βαθιά, και το οποίο δεν μπόρεσαν ως τώρα ν’ αποκτήσουν διότι η τεχνική ήταν ανεπαρκής ή διότι η κοινωνία παρέμενε χωρισμένη σε τάξεις. Οι άνθρωποι ήταν, ατομικά και συλλογικά, αυτό το θέλω, αυτή η ανάγκη, αυτό το πράττω, που κάθε φορά είναι κάτι άλλο ως αντικείμενο στον εαυτό του, και, ως εκ τούτου, έναν άλλο «ορισμό» του εαυτού του.

Λέγοντας ότι το φανταστικό δεν αναδύεται –ή δεν παίζει ένα ρόλο– παρά διότι ο άνθρωπος είναι ανίκανος να λύσει το πραγματικό του πρόβλημα, προϋποθέτουμε ότι ξέρουμε και μπορούμε να πούμε ποιό είναι αυτό το πραγματικό πρόβλημα, παντού και πάντοτε, και ότι αυτό ήταν, αλλά και θα είναι παντού και πάντοτε το ίδιο (διότι, αν αλλάζει, είμαστε υποχρεωμένοι να ερωτήσουμε γιατί, και αναγόμαστε έτσι στο προηγούμενο ερώτημα). Και προϋποθέτουμε ότι ξέρουμε, και ότι μπορούμε να πούμε, αυτό που είναι και θέλει η ανθρωπότητα, αυτό προς το οποίο λέμε, όπως το λέμε (ή νομίζουμε ότι μπορούμε να το πούμε) για τα αντικείμενα.

Σ’ αυτό το ερώτημα, οι μαρξιστές δίνουν μια διπλή απάντηση, μια απάντηση αντιφατική, της οποίας καμιά «διαλεκτική» δεν μπορεί να καλύψει την σύγχυση και οριακά την κακοπιστία:

Η ανθρωπότητα είναι αυτό που πεινάει.

Η ανθρωπότητα είναι αυτό που θέλει την ελευθερία –όχι την ελευθερία της πείνας, αλλά την ελευθερία απλώς, για την οποία θα συμφωνήσω τελείως ότι δεν έχει ούτε μπορεί να έχει ένα εν γένει καθορισμένο αντικείμενο.

Η ανθρωπότητα πεινάει, ασφαλώς! Αλλά πεινάει για τι πράγμα, και πως; Πεινάει ακόμη, στην κυριολεξία, όσον αφορά στο εν δεύτερον των μελών της, κι αυτή η πείνα πρέπει οπωσδήποτε να ικανοποιηθεί. Αλλά πεινάει τάχα μόνο για τροφή; Και σε τι διαφέρει τότε από τους σπόγγους ή τα κοράλια; Γιατί αυτή η πείνα, μόλις ικανοποιηθεί, αφήνει άλλα ερωτήματα, άλλα ερωτήματα να εμφανιστούν; Γιατί η ζωή των κοινωνικών στρωμάτων που ανέκαθεν είχαν τη δυνατότητα να ικανοποιούν την πείνα τους, ή ολόκληρων κοινωνιών σήμερα που μπορούν και το κατορθώνουν, δεν έγινε ελεύθερη –ή δεν ξανάγινε φυτική; Γιατί ο κορεσμός της πείνας, η ασφάλεια, το κατά βούλησιν συνουσιάζεσθαι στις σκανδιναβικές κοινωνίες, αλλά και όλο περισσότερο σε όλες τις σύγχρονες καπιταλιστικές κοινωνίες (ένα δισεκατομμύριο ατόμων) δεν είχε ως αποτέλεσμα την ανάδυση αυτόνομων ατόμων και κοινωνικών ομάδων; Ποιά είναι η ανάγκη που αυτοί οι πληθυσμοί δεν μπορούν να ικανοποιήσουν; Η απάντηση ότι αυτή η ανάγκη διατηρείται συνεχώς ανικανοποίητη από την τεχνική πρόοδο, που προκαλεί την εμφάνιση άλλων αναγκών, ή από την ύπαρξη προνομιούχων στρωμάτων που δείχνουν, στα άλλα, άλλους τρόπους ικανοποίησης των αναγκών –σημαίνει παραδοχή αυτού που θέλουμε να πούμε:: ότι αυτή η ανάγκη δεν φέρει μέσα της τον ορισμό ενός αντικειμένου που θα μπορούσε να την καλύψει, όπως η ανάγκη αναπνοής έχει ως αντικείμενο τον ατμοσφαιρικό αέρα, ότι γεννάται ιστορικά, ότι καμιά συγκεκριμένη ανάγκη δεν είναι η ανάγκη της ανθρωπότητας. Η ανθρωπότητα έχει πεινάσει και πεινάει για τροφή, αλλά έχει πεινάσει και για ρούχα, και μετά για ρούχα αλλά από τα περσινά, έχει πεινάσει για αυτοκίνητα και για τηλεόραση, για εξουσία και για αγιοσύνη, για ασκητισμό και για ακολασία, για μυστικισμό και για ορθολογική γνώση, έχει πεινάσει για αγάπη και αδελφοσύνη, αλλά και για τα ίδια της τα πτώματα, έχει πεινάσει για γιορτές και για τραγωδίες, και τώρα φαίνεται ότι πεινάει για Σελήνη και για πλανήτες. Χρειάζεται μια γερή δόση κρετνισμού για να μπορέσει κανείς να ισχυρισθεί ότι όλες αυτές τις πείνες τις επινόησε γιατί δεν κατόρθωνε να φάει ή να γαμήσει αρκετά.”

Advertisements
Posted in Βιβλία | Tagged , , | Σχολιάστε

Το ναυάγιο της αριστεράς

Ellul-Jacques-760x390

του Ζακ Ελλύλ[1]

Ο Ζακ Ελλύλ θεωρείται ένας από τους επιφανείς Γάλλους στοχαστές που θα εστιάσουν την κριτική τους σκέψη στην απόρριψη του ληστρικού μοντέλου ανάπτυξης, της εμπορευματοποίησης των πάντων, και της υποδούλωσης του ανθρώπου στο τεχνολογικό σύστημα που επιφυλάσσει στις κοινωνίες ο σύγχρονος οικονομικός ολοκληρωτισμός. Για το έργο του, θεωρείται ένας από τους πρόδρομους του ρεύματος της «αποανάπτυξης», και έχει επηρεάσει αποφασιστικά τα κινήματα για την διάσωση του περιβάλλοντος, και την υπεράσπιση της «ανθρωπινότητας» των σύγχρονων κοινωνιών, ενάντια στην οικονομική αναγκαιότητα.

Το παρόν αποτελεί απόσπασμα βιβλίου του, που κυκλοφόρησε το 1978 στα αγγλικά με τίτλο Η προδοσία της Δύσης (The Betrayal of the West).

***

 Ποιά είναι σήμερα η θέση της αριστεράς σε σχέση με τους φτωχούς, που αποτελούσαν τον μοναδικό λόγο της ύπαρξής της; Η αποτρόπαια μοίρα του Μαχνό δεν ήταν, στο κάτω κάτω της γραφής, ένα ατύχημα, ένας λάθος, μια λησμονημένη απόκλιση την οποία έχουν μετανοιώσει. Όχι· αποτέλεσε την αφετηρία μιας εξέλιξης που ξεδιπλώθηκε με μια αυστηρή αλληλουχία, για να προκαλέσει μεγάλο όνειδος στην Αριστερά. Όχι μόνον αυτό, αλλά ήταν ήδη εγγραμμένη στην πανούργια διάκριση στρατηγικής και τακτικής που πραγματοποίησε ο Λένιν. Ο οποίος είπε, όπως καθένας γνωρίζει, ότι πρώτα πρέπει να εκτιμάει κανείς τις πιθανότητες που έχει μια επανάσταση· να επιλέξει εκείνους που μπορούν να την υπηρετήσουν, να συμμαχήσει με οποιεσδήποτε δυνάμεις συμβάλουν επί της παρούσας, εκούσια ή ακούσια, στην προώθηση της επανάστασης, και να διαχωρίσει την θέση του από εκείνες που μπορεί να στρατευτούν εναντίον της.

Έτσι η αριστερά, θα καταγγείλει την επανάσταση των Τσέχων εναντίον της Αυστρο-Ουγγρικής καταπίεσης. Αργότερα, θα συμμαχήσει με τον Χίτλερ. Μερικές δεκαετίες πριν, θα συντρίψει τους Σπαρτακιστές και την Ρόζα Λούξεμπουργκ. Οι φτωχοί; Δεν είναι παρά μόνο ένα πιόνι στην σκακιέρα, ένας ‘μοχλός’ που υπακούει σε στρατηγικές ή τακτικές αναγκαιότητες, ένας εφεδρικός στρατός. Εάν το άνεργο προλεταριάτο αποτελεί τον εφεδρικό στρατό του κεφαλαίου, το φτωχό προλεταριάτο δεν αντιπροσωπεύει τίποτα άλλο, παρομοίως, πέρα από την δεξαμενή εργατικών χεριών και την εφεδρεία της επανάστασης. Η επανάσταση έχει μεταβληθεί σε ένα είδος υπερβατικής θεότητας, και η αναφορά του ονόματός της και μόνο παρέχει τον υπέρτατο Λόγο, την απόλυτη νομιμοποίηση,  τον σκοπό που καθαγιάζει όλα τα μέσα, το μέτρο των πάντων. Οι φτωχοί δεν έχουν καμία αξία από μόνοι τους· δεν υποστηρίζονται και προστατεύονται απλώς επειδή είναι φτωχοί, καταπιεσμένοι και αλλοτριωμένοι. Η αριστερά ‘ενδιαφέρεται’ για την κατηγορία των φτωχών μόνο και μόνο στον βαθμό που εκείνοι προσφέρουν τις υπηρεσίες τους στο μεγάλο σχέδιο, και μπορούν να αποτελέσουν μέρος του. Δηλαδή, η αριστερά ενδιαφέρεται για τους φτωχούς στο μέτρο που αυτοί αποδέχονται να λειτουργήσουν ως πιόνια, ως δεξαμενή εργατικών χεριών, ως ανώνυμοι στρατιώτες η ενότητά των οποίων προσιδιάζει σε στρατό.

Η οργανωμένη αριστερά έχει μεταβληθεί σε ένα είδος στρατηγού, για τον οποίον τα στρατεύματά του χρησιμεύουν μόνον ως μέσο για την επικράτησή του στο πεδίο της μάχης. Η ανθρώπινη πραγματικότητα του στρατιώτη που υποφέρει υπό τις διαταγές του, είναι εντελώς ξένη για τον στρατηγό αυτό. Αυτή ακριβώς είναι η στάση της Αριστεράς απέναντι στους φτωχούς […]

Η Αριστερά έχει πλέον καταστεί εξίσου υποκριτική και ψεύτρα όπως και οι μπουρζουάδες, επειδή συνεχίζει να προβάλει αυτό που θεωρεί ως την μεγάλη της αρετή: Την υπεράσπιση των φτωχών. Συνεχίζει να αυτοπαρουσιάζεται ως προστάτρια των τάξεων εκείνων που ζουν στην καταφρόνια· αλλά ψεύδεται. Η Αριστερά υπερασπίζεται και υποστηρίζει μόνον εκείνους τους φτωχούς που μπορούν να της αποβούν χρήσιμοι, μόνο τους ανθρώπους που μπορεί να τους χρησιμοποιήσει στο πλαίσιο της προπαγάνδας της ή της άμεσής της δράσης. Έτσι, χρησιμοποιεί τους φτωχούς με τον ίδιο τρόπο που το κάνει ο καπιταλισμός: Τους εκμεταλλεύεται. Τους καθοδηγεί δίχως να τους αποκαλύψει τις πραγματικές της διαθέσεις. Τους λέει ψέμματα καθημερινά.

[ ]

Όταν υπάρχουν τόσες πολλές ομάδες που είναι εξίσου φτωχοί και καταπιεσμένοι, γιατί η Αριστερά επιλέγει να υπερασπίσει μόνον μερικούς από αυτούς, ενώ όχι μόνον αγνοεί τους υπολοίπους, αλλά τους καταγγέλλει, δείχνοντάς τους την περιφρόνησή της, καθιστώντας τους το αντικείμενο του μίσους της; Γιατί; Για εντελώς τακτικούς σκοπούς.

[ ]

Έτσι, άπαξ και εγκαθιδρυθεί ένα κομμουνιστικό καθεστώς, δεν υπάρχουν πλέον φτωχοί! Αυτοί που εξεγείρονται ξαφνικά μεταβάλλονται σε επικίνδυνους αντεπαναστάτες που πρέπει να συντριβούν. Η άθλια κατάσταση των αγροτών στην Ρωσία ή η φτώχεια των μαζών στην Αλγερία δεν υπάρχουν! Και το ίδιο ισχύει για αμέτρητα παραδείγματα που κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει. Σε ένα κομμουνιστικό καθεστώς δεν επιτρέπεται στους φτωχούς να είναι φτωχοί, ούτε βέβαια να εξεγερθούν στις νέες μορφές καταπίεσης. Αυτός είναι ο κυριότερος νόμος της τακτικής που κυβερνά. [ ] Γιατί; Το να ομολογήσει κανείς κάτι τέτοιο θα υπηρετούσε τους εχθρούς της επανάστασης.

Η Αριστερά είναι βουτηγμένη μέχρι το λαιμό στα ψέματα. Από καμία άποψη δεν αντιπροσωπεύει τους φτωχούς· από καμία άποψη δεν τους υπερασπίζεται. Τους στέρησε την θρησκευτική αυταπάτη ενός παραδείσου των ουρανών, και τους έδωσε σε αντάλλαγμα την πολιτική αυταπάτη ενός παραδείσου επί της γης. Σε σχέση με τους φτωχούς, η Αριστερά τους μεταχειρίζεται ακριβώς όπως η μπουρζουάδικη εκκλησία του 19ου αιώνα. Έχει τα ίδια χαρακτηριστικά με αυτήν και εκφράζει την ίδια περιφρόνηση. Όπως οι μπουρζουάδες Χριστιανοί του 19ου αιώνα, η Αριστερά διαχωρίζει μεταξύ των ‘καλών φτωχών’ (αυτών που προχωρούν συντεταγμένα στην γραμμή, που λειτουργούν σαν τους καλούς αμνούς της επανάστασης, που μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο εκμετάλλευσης από την προπαγάνδα) και των ‘κακών φτωχών’ (εκείνων που αρνούνται να θεωρήσουν τους εαυτούς τους ως προνομιούχους μέσα σε ένα κομμουνιστικό καθεστώς, που εξεγείρονται μόνο και μόνο επειδή είναι δυσαρεστημένοι, δίχως να δίνουν τροφή σε ένα σχέδιο παγκόσμιας επανάστασης, εκείνους που αντιπροσωπεύουν τις παραδοσιακές αξίες και μια παραδοσιακή κουλτούρα). Αυτοί οι κακοί φτωχοί πρέπει απλώς να καταπιέζονται.

[ ]

Η Αριστερά, όπως και ο καπιταλισμός, ταυτίζει με την ελευθερία με την δική της δικτατορία. Ο Λόγος έχει μεταμορφωθεί στην πιο εκχυδαϊσμένη εκδοχή σεχταριστικής ορθολογικότητας. Ο άνθρωπος έχει εξαφανιστεί μέσα στην ισχυροποίηση του συνόλου. Η Ιστορία ως προϊόν του ανθρώπου αντικαταστάθηκε από μια θεοποιημένη ιστορία που ξεδιπλώνεται με έναν ζοφερά αυτοματικό τρόπο.

[ ]

Αντιμετωπίζοντας αυτές τις αδήριτες πραγματικότητες, δεν μπορούμε παρά να αναρωτηθούμε: Πως συνέβη αυτή η μεταστροφή; Πως ο καθαρός χρυσός μεταβλήθηκε τόσο εύκολα σε άνθρακες; Πιστεύω ότι η απάντηση κρύβεται στην πρόκληση εκείνη που η αριστερά δεν μπόρεσε ποτέ να αντιμετωπίσει: Την πρόκληση της εξουσίας· τα πάντα, απορρέουν από αυτήν. Έδειξα ότι η προδοσία των φτωχών, που οδήγησε με την σειρά της σε μια αλληλουχία αρνήσεων και παρακτροπών, συνδέεται με μια έξυπνη διευθέτηση στην σχέση τακτικής και στρατηγικής, σκοπού και μέσων. Αλλά η τακτική και η στρατηγική με την σειρά τους θα πρέπει να διαμορφώνονται και να οργανώνονται υπακούοντας μόνον έναν σκοπό: Την κατάκτηση της εξουσίας. Η πολιτική εξουσία αποτέλεσε ταυτόχρονα την ιδέα και την επιθυμία που οδήγησαν στην μεγάλη προδοσία, ήδη πριν πραγματοποιηθεί η ανάληψη και η άσκηση της εξουσίας. Πόσο χειρότερη έγινε η κατάσταση, όταν η Αριστερά κατέκτησε την εξουσία! Εκείνη την στιγμή, άνοιξαν οι ασκοί του Αιόλου, και η κατάκτηση της εξουσίας αποκάλυψε την αριστερά και τους αντιπροσώπους τους ως αυτό που πραγματικά ήταν· αποκαλύφθηκε η ολοκληρωτική ανεπάρκειά της, από πνευματικής, ηθικής, δογματικής, ψυχικής, πνευματικής, θεωρητικής και εν τέλει ανθρώπινης άποψης!

1978

μετάφραση: skatzoxoiros.wordpress.com

[1]     Απόσπασμα από το βιβλίο Jacques Ellul, The Betrayal of the West, Seabury Press, Νέα Υόρκη, 1978, σσ. 125-131.

Posted in Βιβλία | Σχολιάστε

«Ο Αριστοτέλης και η Τρόικα» – vol.1

Οι θεμελιώδεις παραδοχές της οικονομικής επιστήμης, και το πως αυτές ‘διορθώνονται’ από τις αντίστοιχες που είχε πραγματοποιήσει ο Αριστοτέλης 2.300+ χρόνια πριν: Η σύγχρονη οικονομία ως ποσοστικοποίηση του ωφελιμισμού, και τα οικονομικά του Αριστοτέλη ως υπόδειγμα ολιστικής πολιτικής οικονομίας.

«Σε σύγκριση με την σύγχρονη οικονομική θεωρία, η ανάλυση του Αριστοτέλη είναι γενικότερη. Στη σύγχρονη θεωρία το αντίστοιχο της ευδαιμονίας είναι η χρησιμότητα (utility) και αυτή είναι συνάρτηση των προϊόντων που το άτομο έχει στη διάθεσή του προς κατανάλωση με βάση δεδομένο εισόδημα. Τα άλλα αγαθά που αναφέρει ο Αριστοτέλης (υγεία, δόξα, κάλλος, φίλοι) θεωρούνται δεδομένα και σταθερά, εμπίπτουν δηλαδή στην κατηγορία του ceteris paribus για την ανάλυση της χρησιμότητας και αγνοούνται από τη σύγχρονη θεωρία. Είναι επίσης σκόπιμο να τονισθεί η διαφορά, στη φιλοσοφία του Αριστοτέλη, μεταξύ της ‘ευχαρίστησης’ ή ‘ηδονής’ (utility), που θεωρείται από τη σύγχρονη οικονομικ’ηθεωρία ως λόγος για τη ζήτηση αγαθών, και της ‘ευδαιμονίας’. Στη σύγχρονη οικονομική θεωρία, η ευχαρίστηση ή ηδονή ή χρησιμότητα του ατόμου είναι συνάρτηση των οικονομικών αγαθών που κατέχει και καταναλίσκει, δηλαδή

 U= (q1, q2…. qn)

Στον Αριστοτέλη, η ευδαιμονία είναι συνάρτηση όλων των παραγόντων που αναφέραμε πιο πάνω, δηλαδή

V= φ (πλούτος, ελευθερία, υγεία, φίλοι, κάλλος…).

Η διαφορά βέβαια είναι φανερή και οφείλεται στο γεγονός ότι ο σκοπός της ανάλυσης διαφέρει. Στη σύγχρονη οικονομική θεωρία, ο σκοπός της ανάλυσης είναι η κατανομή των σπανίων πόρων που η οικονομία διαθέτει σε διάφορους, ανταγωνιστικούς μεταξύ τους, σκοπούς κατά τον πιο αποτελεσματικό τρόπο. Στον Αριστοτέλη, ο σκοπός της ανάλυσης είναι η ευδαιμονία των πολιτών σε μια ευδαίμονα και ισχυρή πολιτεία. Όπως θα δούμε παρακάτω, τον Αριστοτέλη τον ενδιαφέρει η επίτευξη του άριστου βίου και όχι η μεγιστοποίηση του εισοδήματος ή του πλούτου.

Οι συναρτήσεις αυτές δείχνουν το πόσο οι μεταβολές στις ποσότητες των αγαθών επηρεάζουν τη χρησιμότητα ή αντίστοιχα την ευδαιμονία. Στη σύγχρονη οικονομική θεωρία, αν η ποσότητα ενός q αυξάνει, τότε αυξάνει και το U, αλλά κατά φθίνοντα τρόπο. Στην ανάλυση του Αριστοτέλη όμως η αύξηση του πλούτου πέραν ενός ορίου μπορεί να μειώσει το V. Με άλλα λόγια, η μεγιστοποίηση του πλούτου δεν συνεπάγεται μεγιστοποιηση της ευδαιμονίας. Μεταξύ των δυο συναρτήσεων υπάρχει μια ακόμα μεγάλη διαφορά. Η συνάρτηση χρησιμότητας της σύγχρονης οικονομικής θεωρίας θεωρείται ότι εκφράζει τη συμπεριφορά του αντιπροσωπευτικού ατόμου. Αντιθέτως, η συνάρτηση ευδαιμονίας του Αριστοτέλη αναφέρεται στον πολίτη που διάγει άριστο βίο. Συνεπώς, οι δυο συναρτήσεις δεν είναι απολύτως συγκρίσιμες. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Αριστοτέλης αναγνωρίζει ότι υπάρχουν άτομα που επιδιώκουν τη μεγιστοποίηση του πλούτου, αλλά αυτά δεν διάγουν βίο άριστο.

Η παρατήρηση ότι η αύξηση του πλούτου πέραν ενός ορίου έχει μηδενική η αρνητική σημασία για την ευδαιμονία του ατόμου είναι εξαιρετικής σπουδαιότητας, διότι ανατρέπει το ένα από τα δύο βασικά στοιχεία του οικονομικού προβλήματος, όπως το έχουν ορίσει οι νεοκλασικοί οικονομολόγοι. Σύμφωνα με τον ορισμό των νεοκλασικών, το οικονομικό πρόβλημα της κοινωνίας υπάρχει, επειδή οι ανάγκες των ατόμων είναι απεριόριστες, ενώ οι αναγκαίοι πόροι για την ικανοποίηση αυτών των αναγκών περιορισμένοι. Αν οι ανάγκες των ατόμων δεν είναι απεριόριστες είτε εκ φύσεως είτε λόγω κατάλληλης παιδείας, το οικονομικό πρόβλημα θα υφίσταται μόνο ν αν ο αριθμός των ατόμων είναι τόσο μεγάλος ώστε η ικανοποίηση του συνόλου των αναγκών να υπερβαίνει τους διαθέσιμους πόρους. Αυτό σημαίνει ότι ο συνδυασμός ενός τρόπου ζωής που να πλησιάζει τον άριστο, κατά Αριστοτέλη, βίο με τον έλεγχο του μεγέθους του πληθυσμού μπορεί να λύσει το οικονομικό πρόβλημα».

Θεόδωρος Π. Λιανός, Η Πολιτική Οικονομία του Αριστοτέλη, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, σσ. 47-50.

Posted in Βιβλία | Tagged | Σχολιάστε

Κώστας Παπαϊωάννου, Η θρησκευτικότητα της ιντελιγκέντσιας

Η οπτική του Παπαϊωάννου, άραγε, και όσα γράφει ιδίως στην πρώτη παράγραφο δεν ερμηνεύει ένα μεγάλο μέρος των νοοτροπιών και των πράξεων της εν Ελλάδι ιντελιγκέντσιας, μέσα στην μεταπολίτευση;

 

Η εμφάνιση της ιντελιγκέντσιας [1] αποτελεί μια αποφασιστική στιγμή στην εξέλιξη των μη δυτικών προκαπιταλιστικών χωρών, των οποίων η παραδοσιοκρατική και κοινοτική ζωή είτε καταστρέφεται εν μέρει είτε αμφισβητείται εξ ολοκλήρου από την άμεση ή έμμεση κυριαρχία των ευρωπαϊκών κρατών και την ακτινοβολία των ευρωπαϊκών ιδεών. Σαν κοινωνιολογική κατηγορία, η ιντελιγκκέντσια είναι το τυπικό προϊόν των διαβρωτικών ή αρνητικών επιπτώσεων της διαδικασίας ‘εκσυγχρονισμού’ ή ‘εκδυτικισμού’. Η διείσδυση των ευρωπαϊκών ιδεών, τεχνικών και θεσμών ανέτρεψε παντού μια υπερχιλιετή κοινωνική και πολιτισμική τάξη πραγμάτων. Γνωρίζουμε τα αποτελέσματα αυτής της ανατροπής: βίαιη χειραφέτηση των ατόμων, κυρίως στις πόλεις όπου ζουν ξεριζωμένοι, «αποκομμένοι από την φυλετική ζωή»· παρακμή των πατροπαράδοτων θεσμών και εξουσιών· απότομο πέρασμα από μια κοινοτική κοινωνία, με μυστικιστική βάση, σε μια ατομοκεντρική κοινωνία, η νοοτροπία της οποίας, υπολογιστική και σκεπτικιστική, καταστρέφει αρχικά περισσότερες αξίες απ’ όσες δημιουργεί. Οι παλιές πεποιθήσεις σβήνουν, μένει όμως μια μυστικιστική νοοτροπία χωρίς αντικείμενο, που αναζητά αξίες υποκατάστασης. Οι σπασμοί που υφίσταται ο προκαπιταλιστικός κόσμος τον αφήνουν αποπροσανατολισμένο, σε αναζήτηση νέων δομών: οι ιδεολογίες, αντανακλάσεις των δυτικών θεωριών, μέσα σε περιβάλλοντα ελάχιστα προετοιμασμένα να τις αφομοιώσουν, παίρνουν τη θέση των παλιών κοσμολογιών.

Κατ’ αρχάς, οι άνθρωποι της ιντελιγκέντσιας γίνονται λεία της ιδεολογίας, την οποία βιώνουν θρησκευτικά και στην οποία αφοσιώνονται αποκλειστικά. Ο δαρβινισμός, ο υλισμός, ο μαρξισμός, παύουν να αποτελούν υποθέσεις εργασίας, επιμέρους και σχετικές αλήθειες, και μεταβάλλονται σε ένα κλειστό σύστημα, όπου η ειδωλολατρία της επιστήμης αποκτούσε τα χαρακτηριστικά της ορθοδοξίας: σύμφωνα με τα πικρόχολα λόγια του Ένγκελς, οι Ρώσοι μαρξιστές παρέθεταν τα αποσπάσματα των κειμένων και των επιστολών του Μαρξ «σαν να ήταν κείμενα των κλασικών ή της Καινής Διαθήκης» [2].

Εξτρεμισμός και Αποκάλυψη

Αυτή η απολυτοποίηση του μαρξισμού δεν ήταν ό,τι καλύτερο για να εξασθενίσει την προαιώνια αποκαλυψιακή ροπή των Ρώσων. Αν ο ήρωας του Ντοστογιέφσκι «ανέμενε την καταστροφή του κόσμου όχι σε έναν χρόνο λίγο πολύ μακρινό, σύμφωνα με προφητείες που μπορούσαν να μην εκπληρωθούν, αλλά κατά τρόπο ολότελα ακριβή, μεθαύριο λογουχάρη, στις δέκα και εικοσιεπέντε ακριβώς το πρωί» [3], ο μαρξισμός ήταν εκείνος που πρόσφερε στις θεματικές της καταστροφής μια επιστημονική επικύρωση, η οποία μπορούσε άνετα να συνδυαστεί με την ιδέα της ηθελημένης καταστροφής (την ‘προσφυγή στον πέλεκυ’) τόσο χαρακτηριστική στο πνεύμα των μηδενιστών. […]

marx

Βουτηγμένη μέσα σ’ ένα τέτοιο κλίμα καταστροφολογίας και επαναστατικής αδιαλλαξίας, ανήμπορη να μεταγράψει τα ακραία όνειρά της σε μια συγκεκριμένη πολιτική δράση, ασφυκτιώντας κάτω από τον απολυταρχισμό και αποκομμένη από τις αδρανείς και απαίδευτες μάζες, η ιντελιγκέντσια έμελλε να οδηγήσει μέχρι τις τελικές τους συνέπειες τα δυο αξιώματα του μπλανκισμού: την πίστη στην παντοδυναμία της ελίτ και την υποτίμηση της επαναστατικής ικανότητας των μαζών. Στη ‘στρατιωτική οργάνωση’, που αξίωνε ο Μπλανκί [4], οι Τσερνιτσέφσκι, Μπακούνιν, Νετσάγιεφ και Τκάτσεφ θα δώσουν το νόημα ενός θρησκευτικού τάγματος και θα ανοίξουν τον δρόμο στον Λένιν και τους «επαγγελματίες επαναστάτες» του.

Σημειώσεις:

  1. Ιντελιγκέντσια: Η διανόηση, στη ρώσικη σοσιαλιστική παράδοση. Αφήνουμε αμετάφραστο τον όρο διότι τελικά ταυτίστηκε με τη φρασεολογία του κομμουνιστικού κινήματος σε όλες τις χώρες (σ.τ.ε.).
  2. Ένγκελς, επιστολή στον A. Hourvitch, 1893.
  3. Ντοστογιέφσκι, Οι δαιμονισμένοι, γαλλ. εκδ., Pléiade, 1955, σελ. 144.

Κώστας Παπαϊωάννου, Μαρξ και Μαρξισμός, Τόμος ΙΙ: Τάξεις και Ιστορία, Εναλλακτικές Εκδόσεις, σσ. 15-17.

Posted in Βιβλία | Tagged , , | Σχολιάστε

Υπάρχει αυτή η Πρωταπριλιά, υπάρχουν και οι άλλες

Υπάρχει αυτή η Πρωταπριλιά, υπάρχουν και οι άλλες. Ή, αλλιώς, με τα λόγια του Αλμπέρ Καμύ:

«Για μια ακόμη φορά, η ταπεινή διεκδίκηση ενός λαού που παρέμεινε για χρόνια βουβή και αναχαιτίστηκε μόλις θέλησε να εκδηλωθεί, ξεσπά τώρα σε εξέγερση. Για μια ακόμη φορά, της εξέγερσης είχε προηγηθεί η τυφλή καταπίεση. Για μια ακόμη φορά, οι αρχές Κατοχής που διατράνωναν ότι κυριαρχική τους φροντίδα ήταν η τάξη, αναγκάζονται να εγκαταστήσουν τα δικαστήριά τους και να κάνουν ακόμη μεγαλύτερη μια καταπίεση που δε θα φέρει άλλο αποτέλεσμα παρά τον πολλαπλασιασμό των εξεγέρσεων.

Η Αγγλία, ωστόσο, δεν αμφισβητεί ούτε τα δίκαια που διεκδικούν οι Κύπριοι ούτε το γεγονός οτι το 80% των κατοίκων της νήσου είναι Έλληνες ούτε ακόμη ότι ένα ελεύθερο δημοψήφισμα θα έδινε μια συντριπτική πλειοψηφία υπέρ της ένωσης. Το μοναδικό της επιχείρημα, που το υποστήριξε άλλωστε πριν λίγο καιρό κι ένας Γάλλος συγγραφέας, είναι στρατηγικής σημασίας: ή Κύπρος είναι το προωθημένο αεροπλανοφόρο της βρετανικής και δυτικής δύναμης.

Δεν είναι λοιπόν πιο συνετό να γίνει δεκτή η λογική πρόταση της ελληνικής κυβέρνησης, που προσφέρεται να εγγυηθεί τις βάσεις, από τη στιγμή που θα πραγματοποιηθεί η Ένωση; Ας μην ξεχνάμε ότι υπάρχουν και πιστές φιλίες, που αξίζουν περισσότερο από το χάλυβα και το τσιμέντο. Με την αξιοθαύμαστη αντίστασή της εναντίον των Γερμανών και Ιταλών επιδρομέων, αλλά και με την άρνησή της να υποταχθεί, η Ελλάδα αποκάλυψε σε ολόκληρο τον κόσμο ότι η φιλία της αξίζει πολύ περισσότερο απ’ ό,τι οι φιλίες μερικών άλλων.

Δε θα κρύψω, από πλευράς μου, τα αισθήματα τρυφερότητας και αγάπης που μου γεννά ο ελληνικός λαός, που, όπως ο ίδιος διαπίστωσα, είναι μαζί με τον ισπανικό απ’ τους λαούς εκείνους που θα χρειαστεί στο μέλλον η βάρβαρη Ευρώπη για να δημιουργήσει ξανά έναν πολιτισμό».

Αλμπέρ Καμύ, «Το ελληνόπουλο», εφημερίδα L’ Express, 06/12/1955

Posted in Δεν ξεχνώ | 1 σχόλιο

«μουρμουρίζοντας σπασμένες σκέψεις ἀπὸ ξένες γλῶσσες»

«Μὰ τί γυρεύουν οἱ ψυχές μας ταξιδεύοντας
πάνω σὲ καταστρώματα κατελυμένων καραβιῶν
στριμωγμένες μὲ γυναῖκες κίτρινες καὶ μωρὰ ποὺ κλαῖνε
χωρὶς νὰ μποροῦν νὰ ξεχαστοῦν οὔτε μὲ τὰ χελιδονόψαρα
οὔτε μὲ τ᾿ ἄστρα ποὺ δηλώνουν στὴν ἄκρη τὰ κατάρτια.
Τριμμένες ἀπὸ τοὺς δίσκους τῶν φωνογράφων
δεμένες ἄθελα μ᾿ ἀνύπαρχτα προσκυνήματα
μουρμουρίζοντας σπασμένες σκέψεις ἀπὸ ξένες γλῶσσες.»
Ο Φίλης, σήμερα, σε μια συνέντευξή του στην Ε.Τ.Σ. επικαλέστηκε την αρχή της διάκρισης μεταξύ κοσμικής και θρησκευτικής παιδείας.
Δεν έχει παρά να αντιπαραβάλει κανείς σε αυτήν την δήλωση τον θαυμασμό απέναντι σε αυτήν την εικόνα, που συνδυάζει υψηλή θρησκευτική τέχνη και οικολογική αρχιτεκτονική, για να χτίσει έτσι αυτόν τον τόσο αλλόκοτο κόσμο, το ίδιο αρχαίο αλλά και… φουτουριστικό, για να καταλάβει ότι στο πλαίσιο αυτού που ονομάζουμε Παιδεία του Ανθρώπου δεν γίνεται να διαγράψουμε… 1.900 χρόνια πνευματικής αναζήτησης μπροστά στην υπόσχεση ενός μέλλοντος ψυχρής ψηφιοποιημένης ορθολογικότητας. Και μπροστά σε αυτήν, κάθε λαός έχει τον τον δικό του τρόπο, που σε τελευταία ανάλυση είναι κι ένας τρόπος για να αντέχει απέναντι στην βαρβαρότητα των καιρών.-
Υ.Γ. Φώτο: Αγιά Σοφιά, 1940. [επεξήγηση για τον υπουργό: Κατασκευάστηκε από το πιο κοσμικό ευρωπαϊκό κράτος της εποχής του].
Posted in Uncategorized | Σχολιάστε

Πουρές

«Η ζωή/δεν είναι παρά μια κινούμενη σκιά, ένας κακόμοιρος ηθοποιός / Που κορδώνεται και καμαρώνει στην σκηνή / Και μετά χάνεται. Είναι μια ιστορία / Διηγούμενη από έναν ηλίθιο, όλο φασαρία και μανία / Που δεν σημαίνει τίποτε»

Σέξπηρ, Μάκβεθ.

Πέρα από την πλάκα, τις γενικούρες, τους φτηνούς κοινωνιολογισμούς και τις κοινοτυπίες.

Ο τρόπος που ζούσαμε τα τελευταία 2ο χρόνια, έχει μεταβάλει τον εγκέφαλο των ανθρώπων σε πουρέ. Η χειρότερη συνέπεια αυτής της κωλο-ζωής που κυριάρχησε κατά την ύστερη μεταπολίτευση είναι ότι έχει εξουδετερώσει κάθε συγκροτημένη συλλογιστική λειτουργία από τα μυαλά των περισσότερων ανθρώπων. Αν σε αυτή την εξίσωση προσθέσουμε και το σοκ, το μεγάλο ψυχικό τραύμα που προκάλεσε η κρίση ξέρουμε τι βγαίνει… Βαβέλ. Μια απίστευτη γαμημένη Βαβυλωνία, ένας πανζουρλισμός όπου ο καθείς υποστηρίζει ό,τι λάχει, όπως λάχει.

Και μέσα σε αυτό τον πάταγο και τον ορυμαγδό, που ταυτόχρονα γεννιέται και η ανάγκη για πολιτικοποίηση, και ενεργοποίηση των ανθρώπων αυτή η κατάσταση έρχεται και… δένει πολύ άσχημα. Γι’ αυτό και οι περισσότερες συλλογικές διαδικασίες που ενεργοποιούνται από και ενάντια στην κρίση και την κατάσταση που βιώνουμε είναι, πραγματικά, να βαράς το κεφάλι σου στον τοίχο.

Η Μαργκερίτ Γιουσενάρ, στην Άβυσσο, μας χαρίζει ορισμένες πολύ γλαφυρές σελίδες που αποτυπώνουν αυτό επακριβώς τούτο το εκρηκτικά σουρεαλιστικό μείγμα αμάθειας & απελπισίας, που βυθίζει την ανθρώπινη ζωή στο παράταιρο και το ασυνάρτητο. Το οποίο, βέβαια, υπό κατάλληλες συνθήκες και περιστάσεις (και λίγο τύχη ή μάλλον ατυχία) μπορεί να αποτελέσει την πρώτη ύλη ενός σφριγηλού ολοκληρωτισμού. Αυτή είναι η καταδίκη των δούλων μιας αποικίας -να υψώνονται άνω τους οι επικυρίαρχοι, εμφανιζόμενοι ως αποκλεστικοί κτήτορες της λογικής.

Φτάνει πια.

Posted in Φωτογραφίες εποχής | Σχολιάστε