Κώστας Παπαϊωάννου, Η θρησκευτικότητα της ιντελιγκέντσιας

Η οπτική του Παπαϊωάννου, άραγε, και όσα γράφει ιδίως στην πρώτη παράγραφο δεν ερμηνεύει ένα μεγάλο μέρος των νοοτροπιών και των πράξεων της εν Ελλάδι ιντελιγκέντσιας, μέσα στην μεταπολίτευση;

 

Η εμφάνιση της ιντελιγκέντσιας [1] αποτελεί μια αποφασιστική στιγμή στην εξέλιξη των μη δυτικών προκαπιταλιστικών χωρών, των οποίων η παραδοσιοκρατική και κοινοτική ζωή είτε καταστρέφεται εν μέρει είτε αμφισβητείται εξ ολοκλήρου από την άμεση ή έμμεση κυριαρχία των ευρωπαϊκών κρατών και την ακτινοβολία των ευρωπαϊκών ιδεών. Σαν κοινωνιολογική κατηγορία, η ιντελιγκκέντσια είναι το τυπικό προϊόν των διαβρωτικών ή αρνητικών επιπτώσεων της διαδικασίας ‘εκσυγχρονισμού’ ή ‘εκδυτικισμού’. Η διείσδυση των ευρωπαϊκών ιδεών, τεχνικών και θεσμών ανέτρεψε παντού μια υπερχιλιετή κοινωνική και πολιτισμική τάξη πραγμάτων. Γνωρίζουμε τα αποτελέσματα αυτής της ανατροπής: βίαιη χειραφέτηση των ατόμων, κυρίως στις πόλεις όπου ζουν ξεριζωμένοι, «αποκομμένοι από την φυλετική ζωή»· παρακμή των πατροπαράδοτων θεσμών και εξουσιών· απότομο πέρασμα από μια κοινοτική κοινωνία, με μυστικιστική βάση, σε μια ατομοκεντρική κοινωνία, η νοοτροπία της οποίας, υπολογιστική και σκεπτικιστική, καταστρέφει αρχικά περισσότερες αξίες απ’ όσες δημιουργεί. Οι παλιές πεποιθήσεις σβήνουν, μένει όμως μια μυστικιστική νοοτροπία χωρίς αντικείμενο, που αναζητά αξίες υποκατάστασης. Οι σπασμοί που υφίσταται ο προκαπιταλιστικός κόσμος τον αφήνουν αποπροσανατολισμένο, σε αναζήτηση νέων δομών: οι ιδεολογίες, αντανακλάσεις των δυτικών θεωριών, μέσα σε περιβάλλοντα ελάχιστα προετοιμασμένα να τις αφομοιώσουν, παίρνουν τη θέση των παλιών κοσμολογιών.

Κατ’ αρχάς, οι άνθρωποι της ιντελιγκέντσιας γίνονται λεία της ιδεολογίας, την οποία βιώνουν θρησκευτικά και στην οποία αφοσιώνονται αποκλειστικά. Ο δαρβινισμός, ο υλισμός, ο μαρξισμός, παύουν να αποτελούν υποθέσεις εργασίας, επιμέρους και σχετικές αλήθειες, και μεταβάλλονται σε ένα κλειστό σύστημα, όπου η ειδωλολατρία της επιστήμης αποκτούσε τα χαρακτηριστικά της ορθοδοξίας: σύμφωνα με τα πικρόχολα λόγια του Ένγκελς, οι Ρώσοι μαρξιστές παρέθεταν τα αποσπάσματα των κειμένων και των επιστολών του Μαρξ «σαν να ήταν κείμενα των κλασικών ή της Καινής Διαθήκης» [2].

Εξτρεμισμός και Αποκάλυψη

Αυτή η απολυτοποίηση του μαρξισμού δεν ήταν ό,τι καλύτερο για να εξασθενίσει την προαιώνια αποκαλυψιακή ροπή των Ρώσων. Αν ο ήρωας του Ντοστογιέφσκι «ανέμενε την καταστροφή του κόσμου όχι σε έναν χρόνο λίγο πολύ μακρινό, σύμφωνα με προφητείες που μπορούσαν να μην εκπληρωθούν, αλλά κατά τρόπο ολότελα ακριβή, μεθαύριο λογουχάρη, στις δέκα και εικοσιεπέντε ακριβώς το πρωί» [3], ο μαρξισμός ήταν εκείνος που πρόσφερε στις θεματικές της καταστροφής μια επιστημονική επικύρωση, η οποία μπορούσε άνετα να συνδυαστεί με την ιδέα της ηθελημένης καταστροφής (την ‘προσφυγή στον πέλεκυ’) τόσο χαρακτηριστική στο πνεύμα των μηδενιστών. […]

marx

Βουτηγμένη μέσα σ’ ένα τέτοιο κλίμα καταστροφολογίας και επαναστατικής αδιαλλαξίας, ανήμπορη να μεταγράψει τα ακραία όνειρά της σε μια συγκεκριμένη πολιτική δράση, ασφυκτιώντας κάτω από τον απολυταρχισμό και αποκομμένη από τις αδρανείς και απαίδευτες μάζες, η ιντελιγκέντσια έμελλε να οδηγήσει μέχρι τις τελικές τους συνέπειες τα δυο αξιώματα του μπλανκισμού: την πίστη στην παντοδυναμία της ελίτ και την υποτίμηση της επαναστατικής ικανότητας των μαζών. Στη ‘στρατιωτική οργάνωση’, που αξίωνε ο Μπλανκί [4], οι Τσερνιτσέφσκι, Μπακούνιν, Νετσάγιεφ και Τκάτσεφ θα δώσουν το νόημα ενός θρησκευτικού τάγματος και θα ανοίξουν τον δρόμο στον Λένιν και τους «επαγγελματίες επαναστάτες» του.

Σημειώσεις:

  1. Ιντελιγκέντσια: Η διανόηση, στη ρώσικη σοσιαλιστική παράδοση. Αφήνουμε αμετάφραστο τον όρο διότι τελικά ταυτίστηκε με τη φρασεολογία του κομμουνιστικού κινήματος σε όλες τις χώρες (σ.τ.ε.).
  2. Ένγκελς, επιστολή στον A. Hourvitch, 1893.
  3. Ντοστογιέφσκι, Οι δαιμονισμένοι, γαλλ. εκδ., Pléiade, 1955, σελ. 144.

Κώστας Παπαϊωάννου, Μαρξ και Μαρξισμός, Τόμος ΙΙ: Τάξεις και Ιστορία, Εναλλακτικές Εκδόσεις, σσ. 15-17.

Advertisements
This entry was posted in Βιβλία and tagged , , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s